Vijftien kalenderverhalen

Schrikkeljaren zijn vreemder dan je denkt

Van een vergeten seconde tot een kalender zonder schrikkeljaren: de verhalen achter onze extra dag.

Laatst bijgewerkt: 25 oktober 2026

Een kalender lijkt een simpel ding, tot je ziet hoeveel moeite het kost om een rond zonnejaar in hele dagen te vangen. Hieronder vijftien verhalen over schrikkeljaren, kalenders en hun merkwaardige uitzonderingen, elk met bron.

1. De juliaanse kalender berekende schrikkeljaren verkeerd

De gregoriaanse kalender werd in 1582 ingevoerd en is daarna door steeds meer landen overgenomen. Daarvoor gebruikten veel landen de juliaanse kalender, genoemd naar Julius Caesar. Die kalender telde ieder jaar dat deelbaar was door vier als schrikkeljaar.

Dat klinkt logisch, maar een zonnejaar duurt geen 365,25 dagen. Het duurt ongeveer 365,2422 dagen. Het verschil van iets meer dan elf minuten per jaar lijkt klein, maar liep na ruim vijftien eeuwen op tot ongeveer tien dagen. Daardoor vielen onder meer kerkelijke feestdagen steeds verder uit de pas met de seizoenen.

De gregoriaanse kalender corrigeert dat met een extra regel: eeuwjaren zijn alleen schrikkeljaren als ze ook deelbaar zijn door 400. Zo waren 1600 en 2000 schrikkeljaren, maar 1700, 1800 en 1900 niet. Een gregoriaans kalenderjaar duurt gemiddeld 365,2425 dagen en blijft daardoor veel beter bij het zonnejaar in de buurt.

Het exacte verschil is klein: 365,25 min 365,2422 is ongeveer 0,0078 dag per jaar, ruim elf minuten. Toen de kerk in de zestiende eeuw de kalender liet hervormen, viel de lente-equinox al rond 11 maart in plaats van rond 21 maart, de datum die het concilie van Nicea in het jaar 325 als uitgangspunt had genomen voor het vaststellen van Pasen. Daarom werden bij de invoering in 1582 tien dagen overgeslagen.

Lees het hele verhaal in De gregoriaanse kalender → Bron: U.S. Naval Observatory — Leap Years ↗

2. Schrikkeljaar betekent letterlijk ‘springjaar’

Het eerste deel van schrikkeljaar komt van schrikken in de middeleeuwse betekenis ‘opspringen’ of ‘een grote stap of sprong nemen’. Een schrikkeljaar is vrij vertaald dus een jaar dat verspringt.

In een gewoon jaar schuift een datum één weekdag op: valt 1 maart dit jaar op maandag, dan valt die datum volgend jaar op dinsdag. Door de extra dag in februari maakt de kalender na een schrikkeljaar een sprong van twee weekdagen. Dat verspringen verklaart de naam.

De extra lettergreep ‘-el-’ is een oude verbindingslettergreep. Het Engelse leap year gebruikt toevallig vrijwel hetzelfde beeld: ook daar ‘springt’ de kalender.

Je kunt het zelf narekenen. In een gewoon jaar telt de kalender 365 dagen, dus precies 52 weken plus één dag: elke datum schuift één weekdag op. In een schrikkeljaar zijn dat 366 dagen, dus 52 weken plus twee dagen. Voor datums na 29 februari schuift de weekdag dan twee plaatsen op.

Zo bereken je zelf of een jaar een schrikkeljaar is → Bron: Instituut voor de Nederlandse Taal — Waar komt ‘schrikkeljaar’ vandaan? ↗

3. Er bestaat ook een schrikkelseconde

Onze klokken baseren zich op uiterst regelmatige atoomtijd, terwijl astronomische tijd wordt bepaald door de draaiing van de aarde. Die draaiing is niet volkomen constant: de aarde versnelt en vertraagt een klein beetje.

Om UTC binnen 0,9 seconde van de astronomische tijd UT1 te houden, kan de International Earth Rotation and Reference Systems Service een schrikkelseconde aankondigen. De klok loopt dan na 23:59:59 niet meteen door naar 00:00:00, maar toont eerst 23:59:60.

De laatste toegevoegde schrikkelseconde verscheen eind 2016. Anders dan een schrikkeldag volgt zo’n seconde geen vast patroon; metingen van de aardrotatie bepalen of en wanneer de correctie nodig is.

Sinds de invoering in 1972 zijn er 27 schrikkelseconden toegevoegd. In 2022 besloot de Algemene Conferentie voor Maten en Gewichten dat het gebruik ervan uiterlijk in 2035 moet stoppen, omdat ze computersystemen voor problemen kunnen zetten.

Meer over de schrikkelseconde → Bron: NIST — Leap Seconds FAQs ↗

4. Het jaar 2020 had ook een week 53

In de ISO-weekkalender begint een week op maandag en is week 1 de week met de eerste donderdag van januari. De meeste weekjaren hebben 52 weken, maar soms past er een volledige week 53 tussen twee weekjaren.

2020 was zo’n jaar: week 53 liep van maandag 28 december 2020 tot en met zondag 3 januari 2021.

Een schrikkeljaar heeft niet automatisch een week 53. Een gewoon jaar krijgt week 53 als het op donderdag begint; bij een schrikkeljaar gebeurt dat als het op woensdag of donderdag begint.

Op deze site staan de weeknummers van elk jaar uitgelegd, inclusief de vraag welke jaren 53 weken hebben. Na 2020 volgen 2026 en 2032 als jaren met een week 53.

Weeknummers en week 53 uitgelegd → Bron: GOV.UK Technology — How we fixed a ‘week year’ bug ↗

5. Sommige wetenschappers willen schrikkeljaar afschaffen

Sterrenkundige Richard Conn Henry en econoom Steve H. Hanke van Johns Hopkins University ontwierpen een permanente kalender waarop iedere datum elk jaar op dezelfde weekdag valt.

Hun kalender heeft vier identieke kwartalen van 91 dagen. Januari en februari tellen elk 30 dagen en maart 31; dat patroon herhaalt zich de rest van het jaar. Zo ontstaat een jaar van precies 364 dagen, oftewel 52 volle weken.

In plaats van een losse schrikkeldag voegt het systeem ongeveer eens per vijf of zes jaar een volledige extra week toe. De vertrouwde datums 31 januari, 31 mei, 31 juli, 31 augustus en 31 oktober komen in dit voorstel niet voor. De Hanke-Henry-kalender is een voorstel en is niet officieel ingevoerd.

Het idee is niet nieuw. Door de eeuwen heen zijn er tientallen voorstellen gedaan voor een vaste kalender, maar geen enkel voorstel kreeg ooit genoeg steun om de bestaande kalender te vervangen.

Andere kalendervoorstellen die niet doorgingen → Bron: Hanke-Henry Permanent Calendar — The calendar ↗

6. Zweden had ooit 30 februari

Zweden wilde rond 1700 geleidelijk overstappen van de juliaanse naar de gregoriaanse kalender. Het plan was om een aantal schrikkeldagen over te slaan, maar door oorlog en gemiste correcties raakte de Zweedse kalender met beide systemen uit de pas.

Om terug te keren naar de juliaanse kalender kreeg februari in 1712 twee extra dagen. Dat jaar telde daardoor 367 dagen en 30 februari werd een officiële datum.

De bijzondere oplossing was tijdelijk. Pas in 1753 stapte Zweden definitief over op de gregoriaanse kalender; na 17 februari volgde toen meteen 1 maart.

Bron: Time and Date — February 30 Was a Real Date ↗

7. Mars heeft vaker een schrikkeljaar dan een gewoon jaar

Ook op andere planeten sluiten dagen en jaren niet netjes op elkaar aan. Een dag op Mars duurt iets langer dan een aardse dag en wordt een sol genoemd. Een Marsjaar duurt ongeveer 668,6 sols.

Een bruikbare Marskalender zou daarom in een cyclus van tien jaar vier jaren met 668 sols en zes schrikkeljaren met 669 sols nodig hebben. Op Mars zouden schrikkeljaren dus juist de meerderheid vormen.

Er bestaat nog geen burgerlijke Marskalender die iedereen gebruikt. Wetenschappers en missieplanners tellen vaak simpelweg de sols sinds de landing van een ruimtevaartuig.

Bron: NASA Space Place — What Is a Leap Year? ↗

8. Sommige kalenders voegen een hele maand toe

Onze kalender corrigeert het verschil met de seizoenen met één extra dag. Lunisolaire kalenders combineren daarentegen maanmaanden met het zonnejaar. Omdat twaalf maanmaanden samen ongeveer elf dagen korter zijn dan een zonnejaar, is één dag niet genoeg.

Daarom krijgen sommige jaren in bijvoorbeeld de Hebreeuwse en traditionele Chinese kalender een dertiende maand. Zo blijven de maanden, maanfasen en seizoenen met elkaar in de pas.

De Hebreeuwse kalender gebruikt daarvoor een cyclus van negentien jaar waarin zeven jaren een extra maand hebben. Zo’n jaar kan dus letterlijk dertien maanden tellen.

De extra maand heet in de Hebreeuwse kalender Adar I. Ook in China wordt een schrikkelmaand ingevoegd als de maanmaanden te ver van de zonnestand afdrijven.

Hoe andere kalenders werken → Bron: NASA Eclipse Web Site — Calendars and Their History ↗

9. De kalender herhaalt zich precies na 400 jaar

Een volledige cyclus van de gregoriaanse kalender telt 400 jaar. Daarin zitten 97 schrikkeljaren en 303 gewone jaren, samen goed voor 146.097 dagen.

Dat aantal dagen is precies deelbaar door zeven, het aantal dagen in een week. Daardoor keren niet alleen dezelfde schrikkeljaren terug, maar vallen alle datums na 400 jaar ook weer op dezelfde weekdagen.

De kalender van 2426 heeft dus dezelfde indeling als die van 2026. Binnen zo’n cyclus kunnen kalenders van verschillende jaren overigens ook hetzelfde lijken, maar pas na 400 jaar herhaalt het volledige patroon zich.

Omgerekend zijn 146.097 dagen precies 20.871 weken. Een handig gevolg is dat 29 februari in de gregoriaanse kalender op dezelfde weekdag terugkomt na 28 jaar, behalve rond eeuwjaren die geen schrikkeljaar zijn.

Alle komende schrikkeldagen met weekdag → Bron: NASA Eclipse Web Site — Calendars and Their History ↗

10. Het jaar 2100 slaat de schrikkeldag over

2100 is deelbaar door vier en lijkt daardoor een logisch schrikkeljaar. Toch krijgt februari dat jaar maar 28 dagen, omdat eeuwjaren alleen een schrikkeljaar zijn wanneer ze ook deelbaar zijn door 400.

Daarom was 2000 wél een schrikkeljaar en zijn 2100, 2200 en 2300 dat niet. In 2400 verschijnt 29 februari weer gewoon op de kalender.

Deze uitzondering voorkomt dat onze kalender te snel gaat lopen ten opzichte van de seizoenen. Zonder de eeuwregel zou de kalender in 400 jaar drie schrikkeldagen te veel toevoegen.

Na 2096 is het dus acht jaar wachten op de volgende schrikkeldag: het volgende schrikkeljaar is 2104.

Controleer elk jaar met de rekenregel → Bron: U.S. Naval Observatory — Leap Years ↗

11. Romeinse priesters telden de schrikkeljaren verkeerd

Julius Caesar voerde in 46 voor Christus de juliaanse kalender in, met om de vier jaar een schrikkeldag. Maar de priesters die de kalender bijhielden, begrepen de regel verkeerd. Ze telden het jaar van de vorige schrikkeldag mee en voegden daardoor om de drie jaar een extra dag toe in plaats van om de vier.

Het gevolg was dat de kalender te snel ging lopen. Rond het jaar 8 voor Christus was het verschil opgelopen tot drie dagen. Keizer Augustus liet het herstellen door een aantal schrikkeljaren over te slaan, tot het jaar 8 na Christus. Pas daarna werd de regel van vier jaar goed toegepast.

Van Caesar tot Gregorius XIII → Bron: Obliquity — A Brief History of the Calendar ↗

12. De eerste schrikkeldag stond op een Egyptische steen

In het Decreet van Kanopus, uitgevaardigd op 7 maart 238 voor Christus onder Ptolemaeus III, staat dat er om de vier jaar een zesde dag moest worden toegevoegd aan de vijf extra dagen aan het einde van het jaar. De reden was dat de opkomst van de ster Sirius, waar het Egyptische jaar mee werd gemeten, om de vier jaar één dag opschuift.

Het is daarmee een van de oudst bekende voorstellen voor een schrikkeldag. De hervorming mislukte echter: de Egyptische priesters voerden haar niet door. Pas keizer Augustus voerde in 26 of 25 voor Christus een schrikkeldag in Egypte in, in wat nu de Alexandrijnse kalender heet.

Hoe andere kalenders werken → Bron: Wikipedia — Decree of Canopus ↗

13. In Iran bepaalt de lente-equinox of het een schrikkeljaar is

De Perzische of zonne-Hijri-kalender begint het jaar op de lente-equinox. Of een jaar 365 of 366 dagen telt, hangt af van het werkelijke moment waarop de equinox valt, en niet van een vaste rekenregel zoals in onze kalender.

Daardoor volgt de kalender de seizoenen heel precies. Wel moeten kalendermakers het moment van de equinox voor ieder jaar vooraf berekenen. Er bestaan ook rekenregels met cycli van 29, 33 en 37 jaar die het resultaat benaderen.

Het nieuwe jaar, Nowruz, valt daardoor steeds rond 20 of 21 maart.

Hoe andere kalenders werken → Bron: Time and Date — Leap Year in the Iranian Calendar ↗

14. Een Noors gezin heeft drie kinderen met 29 februari als verjaardag

Karin en Henry Henriksen uit Andenes in Noorwegen kregen drie kinderen die alle drie op 29 februari werden geboren: Heidi in 1960, Olav in 1964 en Leif-Martin in 1968. Zo staan ze in het Guinness World Records-boek voor de meeste broers en zussen die op een schrikkeldag zijn geboren.

Dat is bijzonder, omdat de kans dat een willekeurig kind op 29 februari wordt geboren ongeveer 1 op 1.500 is. Dat drie opeenvolgende kinderen op precies die dag verschijnen, is dus erg onwaarschijnlijk.

Geboren op 29 februari → Bron: Guinness World Records — Meet the Leap Day family from Norway ↗

15. In Ethiopië heeft het jaar dertien maanden en geen uitzonderingen

De Ethiopische kalender heeft twaalf maanden van 30 dagen en een dertiende maand, Pagume, met 5 dagen. In een schrikkeljaar heeft Pagume 6 dagen. Een schrikkeljaar komt precies eens in de vier jaar voor, zonder de eeuwuitzonderingen van de gregoriaanse kalender.

Het jaartal loopt ook anders: het Ethiopische jaar is zeven jaar achter op het gregoriaanse tussen september en december, en acht jaar tussen januari en september. Het nieuwe jaar, Enkutatash, begint op 11 september, of op 12 september in het jaar voor een gregoriaans schrikkeljaar.

Hoe andere kalenders werken → Bron: Wikipedia — Ethiopian calendar ↗